Σύγχρονη Ελαιοκαλλιέργεια

Η ελαιοκαλλιέργεια είναι μία από τις αρχαιότερες δενδρώδεις καλλιέργειες με ιστορία που υπερβαίνει τα 3.500 χρόνια. Μέσα από τη μακραίωνη ιστορία της ελιάς εξελίχθηκαν – δημιουργήθηκαν πάρα πολλές ποικιλίες ώστε σήμερα να υπάρχουν περισσότερες από 600 ποικιλίες ελιάς σε όλο τον κόσμο.

Από αυτές τις ποικιλίες, οι 80–100 περίπου είναι Ελληνικής καταγωγής, ορισμένες από τις οποίες είναι παγκοσμίως διάδοσης (Κορωνέικη, Καλαμών κλπ), ενώ άλλες τείνουν να εκλείψουν (Μαστοειδής η μεγαλόκαρπη, Μαυρολιά Σερρών κλπ).

Ο κυριότερος λόγος που υπάρχουν τόσες πολλές ποικιλίες ελιάς στην Ελλάδα και το εξωτερικό οφείλεται στην ύπαρξη πάρα πολλών διαφορετικών μικροκλιμάτων όπου για καθένα από αυτά απαιτούνται ποικιλίες ελιάς με ειδικά χαρακτηριστικά. Συνεπώς, η ορθή επιλογή των ποικιλιών ελιάς προς φύτευση καθίσταται πρωταρχικής σημασίας εργασία. Μία εργασία που απαιτεί πολύ καλή γνώση τόσο των κλιματολογικών συνθηκών της κάθε περιοχής όσο και των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών της κάθε μίας από τις ποικιλίες.

Για την επιλογή των πλέον κατάλληλων ποικιλιών ελιάς πρέπει να λαμβάνονται υπόψη εκτός από τις γενικότερες επιλογές-κατευθύνσεις της καλλιέργειας οι διαθέσιμοι πόροι και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των περιοχών καλλιέργειας. Στη συνέχεια, γίνεται μία σύντομη αναφορά στα κριτήρια επιλογής των ποικιλιών ελιάς, έχοντας ως βάση τόσο τις κατευθύνσεις καλλιέργειας όσο και τις εδαφοκλιματικές συνθήκες και τα επιθυμητά χαρακτηριστικά των ποικιλιών.

i) Κατευθύνσεις καλλιέργειας

1. Πριν από κάθε άλλη εργασία πρέπει να καθορίζεται ο προορισμός καλλιέργειας κάθε νέου ελαιώνα. Εάν, δηλαδή, τα δένδρα ελιάς που θα φυτευτούν θα είναι για την παραγωγή λαδιού ή βρώσιμων ελιών. Ανάλογα με την κατεύθυνση αυτή επιλέγονται ποικιλίες:

• Για την παραγωγή λαδιού, ή κυρίως για την παραγωγή λαδιού
• Για την παραγωγή βρώσιμών ελιών (πράσινων ή μαύρων)
• Διπλής χρήσεως

2. Στη συνέχεια καθορίζεται η δυνατότητα άρδευσης, δηλαδή κατά πόσο ο νέος ελαιώνας θα είναι:

• Ξερικός, δεν θα αρδεύεται καθόλου, ούτε ακόμα και κατά τα 2-3 πρώτα χρόνια από την φύτευσή του
• Ξερικός, αλλά κατά τα 2-3 πρώτα χρόνια και μέχρι να εγκατασταθούν – ριζοπιάσουν τα νεαρά δενδρύλλια, θα αρδεύεται
• Ημιξερικός, θα δέχεται 2-3 αρδεύσεις τον χρόνο, από τον Ιούνιο μέχρι και τον Αύγουστο
• Αρδευόμενος

3. Επίσης, καθορίζεται ο τρόπος - μορφή της καλλιέργειας, δηλαδή εάν η καλλιέργεια θα γίνεται:

• Σε παραδοσιακά σχήματα, αποστάσεις φύτευσης 8-12m x 8-12m
• Σε πυκνά γραμμικά σχήματα, αποστάσεις φύτευσης 5-7m x 5-7m
• Σε υπέρπυκνα γραμμικά σχήματα, αποστάσεις φύτευσης 1,5-2,5m x 4-5m

Οι παραπάνω επιλογές των τρόπων καλλιέργειας δεν εξαρτώνται μόνο από την θέληση του ελαιοκαλλιεργητή αλλά και από άλλους παράγοντες, όπως είναι οι διαθέσιμες εκτάσεις, το γεωγραφικό ανάγλυφο, η ύπαρξη νερού άρδευσης, οι κλιματολογικές συνθήκες κλπ.

4. Χρήσιμο είναι ακόμα να καθορίζεται από την αρχή και το είδος της καλλιέργειας, δηλαδή εάν αυτή θα γίνεται:

• Με βιολογικά μέσα
• Με συμβατικά - όχι βιολογικά – μέσα

5. Τέλος, ένας ακόμα παράγοντας που πρέπει να ορίζεται από την αρχή είναι ο τρόπος συγκομιδής και ειδικότερα εάν αυτή θα γίνεται:

• Παραδοσιακά, με τα χέρια - χτένες
• Με μικρά φορητά ελαιοραβδιστικά
• Με μεγάλους δονητές, δόνηση ολόκληρων των δένδρων
• Με ελαιοσυλλεκτικές μηχανές

Ο παράγοντας αυτός έχει άμεση σχέση με τη διαμόρφωση – σχηματισμό των δενδρυλλίων στον αγρό και κατ` επέκταση με τα κλαδέματα που πρέπει να δεχθούν τα νεαρά δενδρύλλια.

ii) Εδαφοκλιματικές συνθήκες

1. Μεγάλη σημασία για την ορθή επιλογή των ποικιλιών ελιάς έχει η περιοχή και το υψόμετρο στο οποίο θα φυτευτούν τα δένδρα. Όσο βορειότερα, μακρύτερα από τη θάλασσα και σε μεγάλα υψόμετρα (>450 μέτρα) εγκαθίσταται ένας ελαιώνας, τόσο περισσότερο ανθεκτικές στο κρύο θα πρέπει να είναι οι ποικιλίες που θα φυτευτούν. Τα υψόμετρα καλλιέργειας μπορούν να χαρακτηριστούν ως:

• Πολύ μικρά υψόμετρα (0 – 150m)
• Μικρά υψόμετρα (150 – 450m)
• Μέσα υψόμετρα (450 – 600m)
• Μεγάλα υψόμετρα (600 – 800m)
• Πολύ μεγάλα υψόμετρα (>800m)

Στο σημείο αυτό είναι χρήσιμο να τονιστεί ότι δεν είναι όλες οι ποικιλίες ελιάς κατάλληλες για όλα τα υψόμετρα. Να σημειωθεί επίσης ότι, τα πλέον παγόπληκτα σημεία δεν είναι μόνο εκείνα που βρίσκονται σε υψόμετρα μεγαλύτερα από τα 600m αλλά και εκείνα που βρίσκονται σε πολύ χαμηλά ύψη ή μέσα σε ρεματιές ή σε πεδιάδες της Κεντρικής και της Βόρειας Ελλάδας κλπ.

2. Εκτός όμως από τα υψόμετρα αυτά καθαυτά, θα πρέπει να λαμβάνεται υπόψη η κλίση και ο προσανατολισμός των κτημάτων, δηλαδή εάν αυτά βρίσκονται:

• Σε πλαγιές με μεγάλη κλίση
• Σε πλαγιές με μικρή κλίση
• Σε ρεματιές
• Σε κλειστά οροπέδια
• Σε πεδιάδες

Τονίζεται ότι η κλίση και ο προσανατολισμός των κτημάτων επηρεάζει την ένταση των προσβολών από ασθένειες, όπως είναι το κυκλοκόνιο, αλλά και την ανθεκτικότητα των ελαιόδενδρων στο ψύχος.

3. Όσον αφορά τώρα τα εδάφη, δεν αρκεί να λαμβάνεται υπόψη μόνο η γονιμότητά τους:

• Εδάφη γόνιμα
• Εδάφη μέτριας γονιμότητας
• Εδάφη σχετικά άγονα
• Εδάφη άγονα

Αλλά θα πρέπει να εξετάζονται και για το pH τους. Με βάση το pH τα εδάφη χωρίζονται σε:

• Εδάφη πολύ όξινα (pH < 4,5)
• Εδάφη όξινα (4,5 < pH < 6,5)
• Εδάφη ουδέτερης αντίδρασης (6,5 < pH < 7,5)
• Εδάφη αλκαλικά (7,5 < pH < 8,5)
• Εδάφη πολύ αλκαλικά (pH > 8,5)

4. Άλλοι εδαφικοί παράγοντες που θα μπορούσαν να αποδειχθούν περιοριστικοί για την ελαιοκαλλιέργεια είναι:

• Η υψηλή στάθμη των υπόγειων νερών
• Τα νεροκρατήματα – λιμνάζοντα νερά
• Η υψηλή αλατότητα – αλμύρα των εδαφών
• Τα πολύ συνεκτικά – αργιλώδη εδάφη
• Τα πολύ βραχώδη – πετρώδη ή ρηχά εδάφη

5. Εκτός, όμως, από τους φυσικούς και χημικούς παράγοντες του εδάφους, στην επιλογή των ποικιλιών ελιάς θα πρέπει να λαμβάνονται υπόψη και οι φυτοπαθολογικοί παράγοντες. Δηλαδή, εάν και κατά πόσο τα εδάφη είναι μολυσμένα από φυτοπαθογόνους οργανισμούς όπως:

• Το βερτιτσίλλιο
• Η αρμιλλάρια
• Η ροζελλίνια
• Η φυτόφθορα
• Οι νηματώδεις

6. Επίσης, κατά τον αρχικό σχεδιασμό των ελαιώνων θα πρέπει να λαμβάνονται υπόψη και ορισμένοι κλιματικοί παράγοντες όπως είναι:

• Η συχνότητα και η ένταση πολύ χαμηλών θερμοκρασιών (<10οC)
• Η συχνότητα και η ένταση πρώιμων παγετών
• Η συχνότητα και η ένταση όψιμων παγετών
• Η ύπαρξη ψυχρών ρευμάτων αέρα
• Η συχνότητα και η ένταση χιονοπτώσεων
• Η συχνότητα και η ένταση χαλαζοπτώσεων
• Οι ισχυροί άνεμοι
• Το ύψος και η κατανομή των βροχοπτώσεων

7. Τα νερά άρδευσης, εφόσον υπάρχουν και είναι διαθέσιμα, είναι ένας ακόμα από τους παράγοντες που θα πρέπει να λαμβάνεται σοβαρά υπόψη στο σχεδιασμό κάθε σύγχρονου ελαιώνα, διότι οι διαθέσιμες ποσότητες και η ποιότητά τους μπορούν να επηρεάσουν καθοριστικά την παραγωγικότητα των ελαιώνων. Αναφορικά με την ποιότητά τους (ηλεκτρική τους αγωγιμότητα EC), τα νερά άρδευσης χωρίζονται σε:

• Νερά άρδευσης καλής ποιότητας (0 – 1000 mS)
• Νερά άρδευσης μέτριας ποιότητας (1000 – 1800 mS)
• Νερά άρδευσης κακής ποιότητας (1800 – 3000 mS)
• Νερά άρδευσης πολύ κακής ποιότητας (> 3000 mS)

Τέλος, εκτός από την ηλεκτρική τους αγωγιμότητα τα νερά πρέπει να εξετάζονται και για την περιεκτικότητά τους σε διάφορα επιβλαβή στοιχεία όπως είναι το Χλώριο (Cl), το Νάτριο (Na), το Βόριο (Β) κλπ.

ΙΙΙ. Χαρακτηριστικά των ποικιλιών

Αμέσως μετά από τον καθορισμό των κατευθυντήριων γραμμών και τον προσδιορισμό των εδαφικών και υδρολογικών παραγόντων, σειρά έχει ο καθορισμός των ιδιαίτερων επιθυμητών χαρακτηριστικών που θα πρέπει να έχουν οι ποικιλίες της ελιάς που θα καλλιεργηθούν. Στα σημαντικότερα χαρακτηριστικά των ποικιλιών περιλαμβάνονται:

1. Η καταγωγή - προέλευση των ποικιλιών:

• Εάν θα φυτευτούν μόνο ντόπιες – γηγενείς ποικιλίες της περιοχής
• Εάν θα φυτευτούν μόνο ελληνικές ποικιλίες που έχουν δοκιμαστεί με επιτυχία στην περιοχή
• Εάν θα φυτευτούν ποικιλίες ελιάς ανεξάρτητα καταγωγής, αρκεί να κάνουν για την περιοχή

2. Η εποχή ωρίμανσης - συγκομιδής των καρπών:

• Εάν θα φυτευτούν ποικιλίες πρώιμης ωρίμανσης - συγκομιδής (Σεπτέμβριο – Οκτώβριο)
• Εάν θα φυτευτούν ποικιλίες κανονικής ωρίμανσης - συγκομιδής (Νοέμβριο – Δεκέμβριο)
• Εάν θα φυτευτούν ποικιλίες όψιμης ωρίμανσης - συγκομιδής (Ιανουάριο – Μάρτιο)

3. Ο τρόπος παραγωγής - πολλαπλασιασμού των δενδρυλλίων, δηλαδή εάν αυτά προέρχονται από:

• Εμβολιασμό σε άγρια τυχαία σπορόφυτα
• Εμβολιασμό σε άγρια τυχαία κουτσουράκια
• Εμβολιασμό σε κλωνικά υποκείμενα
• Ήμερα μοσχεύματα στην υδρονέφωση
• Ήμερα κουτσουράκια - τακάκια
• Ιστοκαλλιέργεια

4. Το μέγεθος των δενδρυλλίων που θα φυτευτούν:

• Δενδρύλλια μονοετή με καθαρό ύψος 0,40 - 0,80m
• Δενδρύλλια ενάμισι έτους με καθαρό ύψος 0,80 - 1,25m
• Δενδρύλλια διετή με καθαρό ύψος 1,00 - 1,75m
• Δενδρύλλια τριετή ή μεγαλύτερης ηλικίας

5. Η διαμόρφωση - σχήμα των δενδρυλλίων:

• Δενδρύλλια διαμορφωμένα σε σχήμα μονοκωνικό
• Δενδρύλλια διαμορφωμένα σε κύπελλο

Από την σύντομη αναφορά γίνεται αντιληπτό ότι η επιλογή των πλέον κατάλληλων ποικιλιών ελιάς είναι μία διαδικασία σύνθετη, εξαιρετικά δύσκολη, που απαιτεί όχι μόνο εξειδικευμένες γνώσεις, αλλά και πολύ καλή εμπειρία της κάθε περιοχής. Συχνά, μία λανθασμένη επιλογή ποικιλιών μπορεί να έχει καταστροφικά αποτελέσματα. Για τους πιο πάνω λόγους, οι παραγωγοί δεν πρέπει να εμπιστεύονται τα λόγια του «καφενείου» αλλά με πολλή προσοχή και σύνεση να κάνουν τις επιλογές τους.


Μελέτη κ. Γεώργιος Κωστελένος - Γεωπόνος (Φυτικής Παραγωγής) ΑΠΘ.